Πώς η δημιουργικότητα θεραπεύει την ψυχή

Μια ένοχη συνείδηση έχει ανάγκη να εξομολογηθεί.

Ένα έργο τέχνης είναι μια εξομολόγηση.

Αλμπέρ Καμύ

Αν ο δάσκαλος ρωτήσει το μαθητή ποιος είναι ο σκοπός της τέχνης, η πιο πιθανή απάντηση που μπορεί να λάβει είναι ότι έχουμε την ανάγκη να εκφραζόμαστε. Όταν, όμως, βρέθηκα κι εγώ στη θέση της δασκάλας και ρώτησα μια μαθήτριά μου για ποιο λόγο της αρέσει να ζωγραφίζει, η απάντηση που έλαβα ήταν: «Κυρία, η ζωγραφική μου παίρνει τον πόνο, όταν σκέφτομαι τη μαμά». Η συγκεκριμένη μαθήτριά μου πρόσφατα έχασε τη μαμά της από καρκίνο κι έκτοτε είναι διαρκώς με μια ξυλομπογιά στο χέρι. Ίσως το παιδί αυτό δεν έχει καταφέρει να μιλήσει για το τραύμα του με κανέναν και η ζωγραφική για εκείνη να μην είναι απλώς μια διέξοδος, αλλά ένας τρόπος επικοινωνίας με τη μαμά της. Στην προκειμένη, το παιδί ζωγραφίζει γυναικεία μάτια, τα οποία εγώ πιστεύω ότι είναι τα μάτια της μανούλας της, που θέλει να την βλέπουν ακόμα.

Κάποια στιγμή, όταν βγήκαμε επιτέλους από την καραντίνα και η ζωή μας άρχισε να βρίσκει τους παλιούς της ρυθμούς, συνάντησα τυχαία μια παλιά μου συμμαθήτρια από το σχολείο. Η εν λόγω έκανε για πολλά χρόνια μαθήματα χορού – συγκεκριμένα μπαλέτο – και αναγκάστηκε να διακόψει λόγω πανδημίας. Όταν την ρώτησα τι κάνει, η απάντησή της ήταν: «Είμαι καλά τώρα, επειδή χορεύω». Πάρα πολύ καλή απάντηση, σκέφτηκα. Κι εγώ με το που ξαναξεκίνησα το πιάνο, άρχισα να αισθάνομαι ότι βρήκα αυτό που είχα χάσει για να είμαι ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος. Τραβηγμένη σκέψη, ενδεχομένως, αλλά στον καθένα γεννιούνται διαφορετικές σκέψεις και συναισθήματα.

Πριν από μερικά χρόνια, διάβαζα βιογραφίες για διάφορους πιανίστες και μουσικούς των προηγούμενων αιώνων. Διάβασα, λοιπόν, ότι ο Σοπέν ήταν υπερβολικά ολιγομίλητος άνθρωπος, ο οποίος για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μέχρι και το θάνατό του, υπέφερε λόγω της φυματίωσης που θέριζε τους ανθρώπους εκείνη της εποχής. Δες όμως πώς ένας άνθρωπος, ο οποίος είχε μια τόσο τραγική και σύντομη ζωή, μέσα από το έργο του τσίριζε, φώναζε και αν το καλοσκεφτείς είναι πολύ εμφανής ο πόνος, η απόγνωση, η θλίψη που έτρωγαν τα σωθικά του. Αυτός ο άνθρωπος, όμως, άφησε ένα τεράστιο έργο – και ποιοτικά και ποσοτικά – ανεκτίμητης αξίας.

Ας αφήσουμε, όμως, τους ενήλικες και ας επικεντρωθούμε στα παιδιά. Συνειδητοποιώ ότι δεν μπορείς εύκολα να κάνεις ένα παιδί να σου μιλήσει για τα συναισθήματά του. Ένα παιδί έχει την παρόρμηση να σου πει τι σκέφτεται εκείνη την ώρα, αλλά δεν νομίζω να έχει πλήρη συναίσθηση για το γεγονός το ότι κάνει κάποιες πράξεις δείχνει πως οι πράξεις του μαρτυρούν πράγματα για την εσωτερική του κατάσταση. Για αυτό τα παιδιά δεν μπορούν να κάνουν ψυχανάλυση, τουλάχιστον με τον τρόπο που θα έκανε ένας ενήλικας. Για τα παιδιά ισχύει η έκφραση Μία εικόνα, χίλιες λέξεις. Όταν οι μαθητές μου ζωγραφίζουν κατ’επανάληψη συγκεκριμένα σχέδια, εγώ αναγνωρίζω ότι υπάρχει ένα μοτίβο στον ψυχισμό τους. Ένας ψυχολόγος θα μπορούσε να αποκωδικοποιήσει το νόημα όλων αυτών των σχεδίων.

Η τέχνη θα μπορούσε να είναι οποιοδήποτε προϊόν έκφρασης: από έναν ολοκληρωμένο πίνακα που δημιούργησες όταν πήγες διακοπές στο Σλάιγκο, ένα μυθιστόρημα την πλοκή του οποίου εξέλαβες καθώς πήγαινες στη δουλειά με το τρένο, μια παράσταση για την οποία προετοιμαζόσουν ολόκληρη τη χρονιά. Βασική προϋπόθεση για να θεωρηθεί κάτι τέχνη δεν είναι πάντα να είναι ολοκληρωμένο, ωστόσο προσωπική μου άποψη είναι ότι δεν νιώθουμε εμείς ολοκληρωμένοι, όταν δεν ολοκληρώνουμε τα έργα που δημιουργούμε. Δεν μου αρέσει να μαθαίνω ένα καινούριο κομμάτι στο πιάνο, όταν δεν έχω μάθει κάποιο προηγούμενο από άποψη νοτών. Δεν υπάρχει κάτι ολοκληρωμένο στο μυαλό μου.

Για ποιο λόγο ζητάω από τα παιδιά να ζωγραφίζουν ελεύθερα; Προφανώς είναι μια αντανάκλαση των πραγμάτων που μου έλεγαν στη γιόγκα Δες που πηγαίνει το σώμα σου σήμερα. Πώς νιώθεις σήμερα; Προτιμώ να μη δίνω δοσμένο θέμα στα παιδιά, αλλά να τα αφήνω ελεύθερα να μου δείξουν πώς νιώθουν σήμερα. Μέχρι και το θεατρικό που θα ανεβάσουν δεν είναι υπαρκτό. Το έχουν δημιουργήσει εκείνα και τα λόγια είναι προϊόν αυτοσχεδιασμού.

Ειλικρινά, δεν μου αρέσει ο αυτοσχεδιασμός από την άποψη ότι στο μυαλό μου δεν υπάρχει η σκέψη ότι εδώ δεν υπάρχει σωστό και λάθος. Αν με αφήσεις να αυτοσχεδιάσω είτε θα αποβάλω ό,τι υπάρχει στο μυαλό μου εκείνη την ώρα – που έτσι πρέπει – ή απλά θα παγώσω. Σε κάποια παιδιά όμως αυτό αρέσει. Σε κάποια παιδιά δεν επετράπη ποτέ να εκφραστούν. Κάποια παιδιά είχαν πάντα ένα αμετάβλητο πρόγραμμα στο σπίτι τους και οι γονείς τους δεν τους έδωσαν χώρο να εκφράσουν ελεύθερα την προσωπικότητά τους. Απαγορεύονταν φέρ’ειπείν οι κλειστές πόρτες στα δωμάτια, δεν νοείτο να υπάρχει ξεχωριστή ώρα φαγητού για τον καθέναν και φυσικά δεν μοιράζονταν οι δουλειές. Η μαμά έτρεχε για όλα. Όταν, λοιπόν, έρχεται το παιδί για δημιουργική απασχόληση μόνο του ζητάει να ζωγραφίσει ελεύθερα.

Ποια είναι τα αποτελέσματα; Τα παιδιά συνειδητοποιούν τις ικανότητές τους και ότι δεν βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση από τους υπόλοιπους. Επίσης συνειδητοποιούν ότι υπάρχει κάπου χώρος να εκφράσουν την προσωπικότητά τους. Ακόμα και αν ένας γονιός είναι ο πιο αυταρχικός και καταπιεστικός άνθρωπος στον κόσμο, ποτέ δε θα μπορέσει να περιορίσει το παιδί του να βγάλει τον εσωτερικό του εαυτό προς τα έξω. Έχουμε μηχανισμούς άμυνας που μας προστατεύουν από τόσο τοξικά περιβάλλοντα και η τέχνη είναι ενδεχομένως ο πιο αποτελεσματικός. Ποτέ δε θα σου πει ο γονιός γιατί εκφράζεσαι κατ’αυτόν τον τρόπο. Μέχρι και οι πιο σκληροί γονείς επαινούν τα παιδιά τους για τα σκίτσα τους, θα έλεγα εγώ γιατί έτσι πιστεύουν ότι παίρνουν οι ίδιοι αξία μέσα από τις επιτυχίες των παιδιών τους.

Ας περάσουμε τώρα στο επόμενο κομμάτι. Πώς μπορεί η δική σου τέχνη να με βοηθήσει να ξεπεράσω ένα δικό μου τραύμα; Κάποιες φορές λέμε ότι ένα κομμάτι ή ένα ποίημα έχει γραφτεί για μας, ή ακόμα καλύτερα για να μας φέρει λύτρωση. Τι εννοούμε με αυτό; Όταν εσύ πέρασες την πιο δύσκολη στιγμή της ζωής σου που βρισκόσουν σε πλήρη απόγνωση για το τι θα σου ξημερώσει, κάποια στιγμή έπεσε στα χέρια σου η Ωδή 1.11 του Ορατίου, που έγραφε «άδραξε την ημέρα και όσο μπορείς λιγότερο να εμπιστεύεσαι το μέλλον». Συνήθως συμβαίνει και το αντίθετο, δηλαδή η ενσυναίσθηση προς τον καλλιτέχνη. Πάσχεις από κατάθλιψη και ακούς ένα τραγούδι στο οποίο ο καλλιτέχνης μιλάει για το τραύμα του. Συνειδητοποιείς, λοιπόν, ότι υπάρχουν κι άλλοι εκεί έξω που νιώθουν όπως εσύ και αυτό σε κάνει να μη νιώθεις τόσο μόνος. Εδώ τους τελευταίους μήνες το positive impact πετάει στιχάκια σε όλους τους δρόμους της Αθήνας, για να μας κάνει να νιώσουμε καλύτερα και να χαμογελάσουμε λίγο,

Επομένως, ναι, στην απρόσωπη κοινωνία στην οποία ζούμε, η τέχνη είναι πλέον ένας τρόπος να μιλήσουμε ανοιχτά και ελεύθερα για όλα όσα μας ταλανίζουν. Η τέχνη είναι ένας αρκετά συγκεκαλυμένος τρόπος έκφρασης, και όπως είπαμε, τίποτα σε αυτή δεν είναι σωστό ούτε λάθος, χωρίς αυτό να σχετίζεται με τις προτιμήσεις του καθενός. Για αυτό θεωρώ βλακώδες να πει κανείς «αυτό το τραγούδι είναι χάλια». Άλλο το να μην αρέσει κάτι σε εσένα, και άλλο το να γενικεύεις. Τι σημαίνει χάλια; Ποιος κρίνει το ότι κάτι είναι χάλια; Ο τρόπος με τον οποίο εκφράζεται κανείς δείχνει και τον εσωτερικό του εαυτό και αυτό μετράει σε οποιαδήποτε μορφή τέχνης, είτε αφορά το γεγονός ότι τραγουδάς κάθε φορά που παίζεις πιάνο είτε αφορά το ότι σου αρέσει να ζωγραφίζεις τα μάτια της μαμάς σου, για να νιώθεις ασφάλεια ότι σε κοιτάζει από τη γειτονιά των αγγέλων.